Wyrok SN z dnia 24.10.1996 sygn. II URN 31/96

Sygrantura: II URN 31/96
Wydane przez: Sąd najwyższy
Z dnia: 1996-10-24
Skład: Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

Wyrok z dnia 24 października 1996 r.

II URN 31/96

Zakład pracy (pracodawca), stanowiący cześć wielozakładowego przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, na podstawie przepisów art. 2 ust. 2 oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1) ma obowiązek opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, SA: Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 24 października 1996 r. sprawy z wniosku Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa, Budownictwa Naftowego "N." w K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w J. o składkę ubezpieczeniową, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy i Polityki Socjalnej [...] od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 21 lutego 1995 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w J. z dnia 27 czerwca 1994 r. [...]

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w J. decyzją z dnia 27 czerwca 1994 r. zobowiązał Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo-Budownictwo Naftowe "N." w K. do opłacania od 1 stycznia 1994 r. składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych działając na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137 ze zm.) w związku z art. 2, 17 i 18 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1).

Powyższą decyzję zaskarżyło Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo-Bu-downictwo Naftowe "N." w K., wskazując że jako przedsiębiorstwo użyteczności publicznej nie może być postawione w stan upadłości wobec treści art. 3 § 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.).

Po rozpoznaniu odwołania Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyrokiem z dnia 21 lutego 1995 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję i zwolnił z dniem 1 stycznia 1994 r., z obowiązku opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych jednostkę organizacyjną Budownictwo Naftowe "N." w K.

W uzasadnieniu wyroku, sporządzonym na żądanie Sądu Najwyższego, Sąd Wojewódzki wskazał, że art. 3 § 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe wyłącza możliwość ogłoszenia upadłości przedsiębiorstw państwowych użyteczności publicznej, które w świetle łącznych reguł art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz.1 ze zm.) są wyłączone z obowiązku opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, skoro nie można ogłosić ich upadłości, a okoliczności określone w art. 2 ust. 2 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy podlegają łącznemu rozpatrywaniu.

Powyższy wyrok zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Pracy i Polityki Socjalnej, zarzucając mu rażące naruszenie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1), art. 3 § 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.), art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 18, poz. 80 ze zm.) oraz naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej i na podstawie art. 422 § 1 KPC wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa - Budownictwa Naftowego "N." w K. od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w J. z dnia 27 czerwca 1994 r. Rewidujący wskazując na stanowisko wyrażone w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 14 września 1995 r., II UZP 16/95, twierdził że wnioskodawca - Budownictwo Naftowe "N." w K. ma warunkową zdolność upadłościową według treści art. 3 § 2 Prawa upadłościowego. Obowiązek dotowania przez organ założycielski państwowego przedsiębiorstwa użyteczności publicznej nie stanowi przeszkody prawnej do ogłoszenia jego upadłości lub likwidacji, albowiem ustanie społecznej potrzeby istnienia przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, wynikające z przyczyn technologicznych lub ekologicznych może spowodować zaprzestanie dotowania oraz skutkować ogłoszenie jego likwidacji na podstawie art. 19 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych.

Równocześnie zaskarżony wyrok narusza interes Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ bezpodstawne zwolnienie z obowiązku opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych zmniejsza środki finansowe gromadzone przez ten Fundusz oraz bezzasadnie wyłącza pracowników wnioskodawcy spod działania przepisów ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy.

W odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną wnioskodawca wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje wcześniejsze twierdzenia, że przepis art. 3 § 2 Prawa upadłościowego wyłącza możliwość postawienia go w stan upadłości, co wobec konieczności łącznego traktowania stanów określonych w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1994 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy powoduje, że przepisy tej ustawy nie mają do niego zastosowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wstępnie i dla porządku należało zwrócić uwagę, że przedmiot sporu wyznacza rozstrzygnięcie problemu, czy wnioskodawca, będący częścią składową (Zakładem) Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa z siedzibą w W., które ma status prawny wielozakładowego przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej o ogólnokrajowym zasięgu działania, ma obowiązek opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Pominięto taki podmiotowy aspekt sprawy w zaskarżonym rewizją nadzwyczajną wyroku, który zwalniał z takiego obowiązku wnioskodawcę, ale motywy rozstrzygnięcia podmiotowo oparto na twierdzeniu o wyłączeniu możliwości ogłoszenia upadłości przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej jako całego organizmu prawnego, pomijając konieczne wywody odnoszące się do części składowej takiej osoby prawnej, jaką jest wniosko-dawca.Odmienna argumentacja prawna rewizji nadzwyczajnej odnosi się również do całego przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej, a nie do wnioskodawcy będącego jego częścią składową.

Dokonane porządkujące spostrzeżenie należy usytuować na tle przepisów ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1) - powoływanej dalej jako ustawa z 29 grudnia 1993 r. lub ustawa, które obowiązkiem opłacania składki na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych obciążają pracodawców objętych działaniem tej ustawy (art. 17 ust. 1). Trzeba mieć na uwadze, że pracodawcą w ujęciu normatywnym art. 2 ust. 1 tej ustawy jest osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna zatrudniająca pracowników w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, z wyjątkiem zakładów budżetowych i gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych. Jest to klasyczna ustawowa definicja pracodawcy, która dla potrzeb przedmiotowego rozstrzygnięcia wymaga niezbędnego uzupełnienia przez wyjaśnienie, czy pracodawcą w rozumieniu tej ustawy może być również podmiot nie mający osobowości prawnej, jakim jest wnioskodawca będący częścią składową osoby prawnej. Tu odpowiedź twierdząca nie może budzić wątpliwości, albowiem w sferze normatywnej prawa pracy, do której bez wątpienia należy ochrona roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy, status prawny pracodawcy może mieć także jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej, pod warunkiem posiadania zdolności do zatrudniania pracowników. Takie rozumienie prawne przyznaje się pracodawcy w ujęciu art. 3 KP, który taki przymiot odnosi do jednostek organizacyjnych zatrudniających pracowników także bez związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, np. w celach niezarobkowych, i należy uznać jego oddziaływanie na definicję pracodawcy zawartą w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r., jedynie zawężając ją w domenie prawnej tej ustawy do jednostek organizacyjnych, które zatrudniają pracowników wyłącznie w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Transponując te wstępne uwagi na przedmiot sporu należy wskazać, że wnioskodawca ma status pracodawcy w ujęciu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r., będąc równocześnie częścią składową osoby prawnej - wielozakładowego przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej o ogólnokrajowym zasięgu działania (§ 1 i § 9 Statutu z dnia 15 września 1982 r. przedsiębiorstwa użyteczności publicznej Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa). Wnioskodawca jest bowiem statutowo wyposażony w niezbędne atrybuty pracodawcy zarówno w rozumieniu art. 3 KP, jak i w ujęciu art. 2 ust. 1 ustawy z 29 grudnia 1993 r., co zresztą w sprawie nie jest kwestyjne.

Według art. 17 ust. 1 i 3 ustawy z 29 grudnia 1993 r. każdy pracodawca objęty działaniem tej ustawy ma obowiązek opłacania składki na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, z wyjątkiem pracodawcy niewypłacalnego w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy, a także zakładów pracy chronionej, określonych w odrębnych przepisach (art. 17 ust. 3 ustawy). Krąg pracodawców objętych ustawą obejmuje pracodawców będących osobami fizycznymi, a także pracodawców będących jednostkami organizacyjnymi, jeżeli odrębne przepisy nie wyłączają możliwości ogłoszenia ich upadłości i przewidują możliwość ich likwidacji (art. 2 ust. 2 ustawy). Z uwagi na to, że wnioskodawca stanowi część składową wielozakładowego przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, możliwość ogłoszenia jego upadłości należy postrzegać w kontekście zdolności upadłościowej tego wielozakładowego przedsiębiorstwa państwowego, ponieważ upadłość może być ogłoszona wobec całego przedsiębiorstwa państwowego (art. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe - jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.), ze skutkami prawnymi dla tworzących je części składowych. Zagadnienie zdolności upadłościowej przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej zostało pozytywnie przesądzone w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego. W szczególności w zasługujących w pełni na aprobatę motywach uchwały z dnia 14 września 1995 r., II UZP 16/95, (OSNAPiUS 1996 nr 9 poz. 130), wskazano że już gramatyczna analiza treści art. 3 § 2 Prawa upadłościowego określa warunkową zdolność upadłościową przedsiębiorstw państwowych użyteczności publicznej. W świetle tej regulacji normatywnej możliwe jest ogłoszenie ich upadłości, jeżeli organ uprawniony do reprezentowania Skarbu Państwa nie złożył dwóch oświadczeń: sprzeciwu przeciwko ogłoszeniu upadłości i oświadczenia o przejęciu zobowiązań przedsiębiorstwa. Przy tym ogłoszenia upadłości w stosunku do przedsiębiorstwa państwowego może żądać, oprócz wierzycieli, także organ założycielski oraz organ uprawniony do reprezentowania Skarbu Państwa (art. 4 § 2 pkt 3 Prawa upadłościowego). Równocześnie art. 3 Prawa upadłościowego wytycza jednakową sytuację prawną wszystkich podmiotów prawnych w nim określonych, a skoro w szczególności nie dopuszcza możliwości ogłoszenia upadłości państwowej jednostki organizacyjnej, za której zobowiązania nie ponosi odpowiedzialności Skarb Państwa z mocy ustawy (art. 3 ust. 1), przeto nie może wyłączać takiej potencjalnej możliwości wobec państwowego przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, za którego zobowiązania Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności, jeżeli organ uprawniony do reprezentowania Skarbu Państwa nie zgłosi sprzeciwu i nie złożył oświadczenia o przejęciu zobowiązań przedsiębiorstwa. Jeżeli zatem istnieje potencjalna prawna możliwość ogłoszenia upadłości przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej, to analizowane przepisy prawa upadłościowego explicite nie wyłączają możliwości ogłoszenia upadłości pracodawcy, wchodzącego w skład wielozakładowego przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej, albowiem postawienie w stan upadłości całego przedsiębiorstwa odnosi się do jego części składowych.

Natomiast zagadnienie likwidacji można postrzegać zarówno w odniesieniu do likwidacji całego przedsiębiorstwa wielozakładowego, co przesądzają regulacje normatywne art. 19 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 18, poz. 80 ze zm.), jak również poszczególnych jego części składowych, co przewiduje postanowienia statutu Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa (§§ 11, 15 ust. 3, 34 ust. 4 i § 35 Statutu tego przedsiębiorstwa). Trafnie przy tym argumentował Sąd Najwyższy w motywach po-wołanej uchwały z dnia 14 września 1995 r., II UZP 16/95, że obowiązek dotowania przez organ założycielski państwowego przedsiębiorstwa użyteczności publicznej wyrażony w art. 6 ust. 3 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych nie jest prawną przeszkodą ani w ogłoszeniu upadłości, ani w likwidacji tego przedsiębiorstwa, ponieważ ustanie społecznej potrzeby istnienia przedsiębiorstwa użyteczności publicznej powinno spowodować w gospodarce rynkowej zaprzestanie dotowania, co może prowadzić do ogłoszenia jego upadłości lub jego likwidację. Podkreśla się wprawdzie, że prawdopodobieństwo wszczęcia takich procedur jest oczywiście mniejsze niż wystąpienie tych zdarzeń w stosunku do innych podmiotów gospodarczych, gdzie nie występuje obowiązek dotacji, jednakże ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych nie różnicuje sytuacji prawnej pracodawców w zależności od stopnia prawdopodobieństwa ogłoszenia ich upadłości i likwidacji.

Skoro zatem w stosunku do wnioskodawcy odrębne przepisy nie wyłączają możliwości ogłoszenia jego upadłości wobec potencjalnej możliwości ogłoszenia upadłości całego wielozakładowego przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo, a także przewidują możliwość jego likwidacji, to ma on obowiązek opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Uzasadnione jest zatem stanowisko, że pracodawca wchodzący w skład wielozakładowego przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej ma obowiązek opłacania składki na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, stosownie do przepisów art. 2 ust. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1 ze zm.). W takich okolicznościach bezpodstawne zwolnienie pracodawcy z ustawowego obowiązku opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych narusza również interes Rzeczypospolitej Polskiej, albowiem bezzasadnie zmniejsza środki tego Funduszu kierowane na zaspokajanie ustawowo określonych roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawców. W konsekwencji uwzględniając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji z mocy art. 422 § 1 KPC w związku z art. 11 ust. 5 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego... (Dz. U. Nr 43, poz. 189).

Inne orzeczenia