Wyrok TK z dnia 29.03.1994 sygn. K 13/93

Sygrantura: K 13/93
Wydane przez: Trybunał Konsytytucyjny
Z dnia: 1994-03-29
Skład: Andrzej Zoll (przewodniczący), Błażej Wierzbowski , Ferdynand Rymarz , Lech Garlicki , Wojciech Łączkowski (sprawozdawca)

ORZECZENIE
w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej
dnia 29 marca 1994 r.
(Sygn. akt K. 13/93)


Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Przewodniczący Prezes TK: Andrzej Zoll

Sędziowie TK: Lech Garlicki
Wojciech Łączkowski (sprawozdawca)
Ferdynand Rymarz
Błażej Wierzbowski

Protokolant: Karol Radziwiłł

po rozpoznaniu w dniu 29 marca 1994 r. na rozprawie sprawy z wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich z udziałem umocowanych przedstawicieli uczestników postępowania: Wnioskodawcy, Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i Prokuratora Generalnego o stwierdzenie naruszenia przez art. 1 pkt 18 lit. a) i b) w związku z art. 17 pkt 2 ustawy z dnia 6 marca 1993 r. o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 28, poz. 127) zasad wyrażonych w art. 1 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz.U. Nr 84, poz. 426) przez:

- uchylenie z mocą wsteczną zasady ustanowionej w art. 27 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. Nr 80, poz. 350; zm.: z 1991 r. Nr 100, poz. 442; z 1992 r. Nr 21, poz. 86; Nr 68, poz. 341 i nr 100, poz. 498; z 1993 r. Nr 28, poz. 127)* , że “przedziały dochodu podlegające opodatkowaniu, jak również kwota, o którą zmniejsza się podatek lub zaliczkę, obliczoną według pierwszego szczebla skali podatkowej, poczynając od roku podatkowego 1993, podlegają w każdym roku podwyższeniu w stopniu odpowiadającym wskaźnikowi wzrostu przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej w okresie trzech kwartałów w roku poprzedzającym rok podatkowy w stosunku do analogicznego okresu roku ubiegłego”,

- utrzymanie, z mocą wsteczną, w 1993 r. progów podatkowych opracowanych wg dochodów ludności przewidywanych na rok 1992, mimo niezahamowania postępującej inflacji

orzeka:

art. 1 pkt 18 lit. a) i b) w związku z art. 17 pkt 2 ustawy z dnia 6 marca 1993 r. o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 28, poz. 127) jest – w zakresie dotyczącym zawieszenia w 1993 r. zasady waloryzowania podstawy obliczenia podatku – niezgodny z art. 1 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy artykułem 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz.U. Nr 84, poz. 426) – przez to, że narusza zasadę niedziałania prawa wstecz oraz że wydany został w trakcie roku podatkowego, którego dotyczy, a więc bez wprowadzenia stosownego okresu między ogłoszeniem tego przepisu w Dzienniku Ustaw RP a rozpoczęciem roku podatkowego.

Uzasadnienie

I

Sprawa została wszczęta na wniosek RPO. Twierdził on, że art. 1 pkt 18 lit. a) i b) oraz art. 17 pkt 2 ustawy z dnia 6 marca 1993 r. o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania oraz niektórych innych ustaw naruszają art. 1 i art. 3 ust. 1 przepisów konstytucyjnych. W szczególności RPO zarzucił, że ustawodawca uchylił z mocą wsteczną zasady opodatkowania dochodów osób fizycznych przewidzianych na rok 1993 w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych i utrzymał w roku 1993, także z mocą wsteczną, t. zw. progi podatkowe przewidziane w powołanej wyżej ustawie tylko na rok 1992. W uzasadnieniu wniosku RPO podkreśla nie tylko naganność ustanawiania prawa z naruszeniem zasady niedziałania prawa wstecz, ale podnosi również potrzebę określania właściwego vacatio legis przy regulacjach dotyczących systemu opodatkowania. RPO wiąże to z koniecznością uwzględniania interesów obywateli, które znajdują się w toku. Przykładem poprawności legislacyjnej jest pod tym względem – zdaniem wnioskodawcy – ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, która została uchwalona z ponad pięciomiesięcznym okresem poprzedzającym jej wejście w życie. Natomiast zakwestionowane przez RPO przepisy ustawy z dnia 6 marca 1993 r. zostały wydane z naruszeniem wymienionych wyżej zasad, co zdaniem wnioskodawcy, narusza art. 1 i 3 ust. 1 przepisów konstytucyjnych.

Wniosek RPO oraz jego argumentację podzielił w zasadzie Prokurator Generalny. Jednak w swoim pisemnym stanowisku zaznaczył, że naruszenie zasad konstytucyjnych przez zakwestionowane przepisy, odnieść można jedynie do czasu poprzedzającego dzień wejścia ich w życie t. j. od 1 stycznia 1993 r. do dnia opublikowania Dziennika Ustaw zawierającego tekst zaskarżonej ustawy (16 kwietnia 1993 r.). Prokurator Generalny wskazuje na okoliczności, które – jego zdaniem – powodowały nieuchronność zamrożenia progów podatkowych w 1993 r. w przyjętej przez ustawodawcę formie i terminach. Prokurator Generalny podkreśla, że podatek dochodowy od osób fizycznych jest podatkiem od dochodów uzyskiwanych w całym roku podatkowym i dlatego nie można było rozdzielić podatkowego roku 1993 na okresy, w którym obowiązywałyby dwie różne skale podatkowe: jedna uwzględniająca zwaloryzowane progi podatkowe w czasie przed wejściem w życie zakwestionowanych przepisów i druga obowiązująca po 16 kwietnia t.j. po wejściu tych przepisów w życie. W związku z tym wyraził wątpliwości, czy podatnicy w przypadku nienadawania mocy wstecznej zaskarżonym przepisom, uzyskaliby korzyść finansową.

II

Na rozprawie uczestnicy postępowania przedstawili ustnie swoje stanowiska oraz odpowiadali na pytania. Odpowiedzi udzielili także zaproszeni przez Trybunał Konstytucyjny przedstawiciele Ministerstwa Finansów.

Przedstawiciel RPO w zasadzie podtrzymał wniosek pisemny przytaczając rozwiniętą argumentację dotyczącą zarówno zagadnień prawnych, jak i faktycznych związanych z zawieszeniem w 1993 r. waloryzacji podstawy opodatkowania w podatku dochodowym od osób fizycznych. Ponadto przedstawiciel wnioskodawcy zmodyfikował wniosek w ten sposób, że wniósł o stwierdzenie niekonstytucyjności art. 1 pkt 18 lit. a) i b) w związku z art. 17 pkt 2 zakwestionowanej ustawy z dnia 6 marca 1993 r. We wniosku pisemnym błędnie wnosił o stwierdzenie naruszenia przepisów konstytucyjnych przez obydwa artykuły wymienionej wyżej ustawy. Ograniczył także wniosek do zarzutu naruszenia przez zakwestionowane przepisy jedynie artykułu 1 przepisów konstytucyjnych.

Przedstawiciel Sejmu uznał, że objęte wnioskiem RPO przepisy są niezgodne z art. 1 i art. 3 przepisów konstytucyjnych. Równocześnie jednak twierdził, że naruszenie Konstytucji, polegające na naruszeniu zasady niedziałania prawa wstecz, nastąpiło na skutek złego stanu finansów państwa, co jest czynnikiem pozwalającym przyjąć, że prawodawca działał w stanie wyższej konieczności. Ponadto wskazywał na techniczne trudności, które by powstały przy wymiarze podatku, gdyby nie nadano zakwestionowanym przez RPO przepisom mocy wstecznej. Powstałyby bowiem wówczas w tym samym roku podatkowym dwa różne okresy, w których obowiązywałyby dwie różne skale podatkowe. Zwracał także uwagę na fakt, że podatnicy znali wcześniej zamiar prawodawcy.

Przedstawiciel Prokuratora Generalnego w całej rozciągłości podtrzymał wcześniejsze stanowisko złożone na piśmie.

Przedstawiciele Ministerstwa Finansów odpowiadając na pytania wskazywali na trudności, jakie by powstały w przypadku, gdyby nie objąć zakwestionowanymi przepisami całego roku 1993. Właśnie te trudności dotyczące wymiaru podatku spowodowały, że zdecydowano się już w rządowym projekcie ustawy zaproponować Sejmowi nadanie tym przepisom mocy wstecznej t.j. od 1 stycznia 1993 r.

Ponadto na pytanie Trybunału Konstytucyjnego na jakiej podstawie prawnej aparat skarbowy pobierał podatek dochodowy od osób fizycznych w okresie od 1 stycznia do 16 kwietnia 1993 r., odpowiedzieli, że aparat skarbowy działał w oparciu o ustawę z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Zwracali także uwagę na fakt, że podatnicy nie byli zaskoczeni zmianą tej ustawy.

W swoich końcowych wystąpieniach wszyscy uczestnicy postępowania podtrzymali swoje dotychczasowe stanowiska.

III

Trybunał Konstytucyjny rozpatrując sprawę rozważył w szczególności dwa problemy. Po pierwsze dokonał oceny naruszenia zasady niedziałania prawa wstecz, a następnie określił zakres czasowy, w którym zakwestionowane przez RPO przepisy pozostawały w sprzeczności z Konstytucją.

1. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że naruszenie zasady “niedziałania prawa wstecz” jest bezdyskusyjne. Zakwestionowane przepisy art. 1 powołanej wyżej ustawy z dnia 6 marca 1993 r., wyraźnie pogarszając sytuację podatników, nabrały mocy prawnej na 3,5 miesiąca przed wejściem w życie ustawy. Określił to art. 17 pkt 2 powyższej ustawy.

W dotychczasowym orzecznictwie TK utrwalił się pogląd, że naruszenie zasady niedziałania prawa wstecz jest niezgodne z zasadami pewności prawa i zaufania obywateli do państwa wyprowadzanymi z art. 1 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy przez Małą Konstytucję.

TK prawdzie nie absolutyzuje zasady niedziałania prawa wstecz, jednak możliwość odstępstwa od niej dopuszcza jako zupełny wyjątek obwarowany wieloma warunkami. Warunki te określone zostały n. p. w orzeczeniu z dnia 29 stycznia 1992 r. w sprawie oznaczonej sygnaturą K. 15/91.

W rozpatrywanej sprawie warunki, o których mowa w orzecznictwie TK nie mogą usprawiedliwiać odejścia od zasady niedziałania prawa wstecz. Nie wystąpiły one nagle. Znane były ustawodawcy już w 1992 r. o czym świadczy uchwała Sejmu z 17 października 1992 r. o założeniach polityki społeczno-gospodarczej w roku 1993 (M. P. Nr 35, poz. 247) przewidująca m. in. odstąpienie od ustawowej zasady waloryzacji progów skali podatkowej w 1993 r., a także niewykonanie w wyniku tej uchwały przez Ministra Finansów delegacji ustanowionej w art. 27 ust. 4 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Na podstawie tego przepisu Minister Finansów do dnia 15 listopada 1992 r. zobowiązany był ustalić skalę podatku dochodowego na rok 1993 z uwzględnieniem wzrostu wspomnianych wyżej progów podatkowych. Minister Finansów obowiązku tego nie wykonał, a 16 kwietnia następnego roku (1993) ukazała się zaskarżona ustawa. Niezależnie zatem od oceny, czy sytuacja finansowa Państwa rzeczywiście wymagała zmiany ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, należy stwierdzić, że sytuacja ta znana była prawodawcy wcześniej. Regulacje zawarte w zakwestionowanych przepisach można zatem było wprowadzić we właściwym czasie, tj. przed rozpoczęciem roku podatkowego (przed 1 stycznia 1993 r.). Zresztą projekt zaskarżonej ustawy znalazł się w Sejmie już w dniu 21 listopada 1992 r.

W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że nastąpiło naruszenie zasady niedziałania prawa wstecz niezgodne z art. 1 przepisów konstytucyjnych. Naruszenie Konstytucji jest tym bardziej drastyczne, że dotyczy prawa daninowego, na co TK zwracał już wielokrotnie uwagę w swoich poprzednich orzeczeniach.

2. Sprawa czasowego zakresu nielegalności zakwestionowanych przepisów łączy się z pytaniem, czy nielegalność ta obejmuje jedynie okres od 1 stycznia 1993 r. do 16 kwietnia 1993 r. (data publikacji Dziennika Ustaw), czy też należy uznać, że nielegalność ma charakter bezwzględny – t.j. dotyczy całego roku 1993. Za pierwszą ewentualnością opowiada się Prokurator Generalny. Jednak przytoczone przez niego argumenty bardziej przemawiają za drugą możliwością. Także analiza sprawy przeprowadzona z punktu widzenia zasad prawa podatkowego przemawia za bezwzględnym stwierdzeniem niekonstytucyjności zakwestionowanych przepisów (bez ograniczeń czasowych).

Podatek dochodowy od osób fizycznych jest podatkiem płaconym od dochodów uzyskanych w ciągu roku podatkowego pokrywającego się z rokiem kalendarzowym. Oznacza to, że rozliczenie tego podatku może nastąpić dopiero w następnym roku kalendarzowym. Słusznie zatem przedstawiciel Sejmu, Prokurator Generalny, a także przedstawiciele Ministerstwa Finansów wskazują na trudności podzielenia roku podatkowego na różne okresy – w rozpatrywanej sprawie na dwa okresy: od 1 stycznia do 16 kwietnia 1993 r. i od 17 kwietnia do 31 grudnia 1993 r. Podatek wymierza się bowiem od sumy dochodów uzyskanych w ciągu roku podatkowego bez względu na to, w jakiej dacie tego roku dochody wpłynęły do podatnika. Właśnie te trudności podziału roku podatkowego na różne okresy, w których obowiązywać miałyby różne skale podatkowe, spowodowały wprowadzanie zmiany przepisów podatkowych z mocą wsteczną tak, aby nowe reguły obowiązywały jednolicie w ciągu całego roku. Jest to jeden z argumentów uzasadniających tezę, że zmian podatków płaconych w skali rocznej nie można wprowadzać w toku danego roku podatkowego, lecz w roku poprzednim. Niezależnie od tego powodu o charakterze raczej technicznym, TK uwzględnił ważniejsze argumenty związane z konstytucyjną zasadą pewności prawa i zaufania obywateli do państwa, co w prawie podatkowym ma szczególne znaczenie. Chodzi bowiem o możliwość rozporządzania przez obywateli swoimi interesami przy uwzględnianiu obowiązku podatkowego jeszcze przed rozpoczęciem roku podatkowego. Ponadto należało mieć na uwadze to, że w zakresie ustanawiania obowiązku podatkowego władztwo państwa rysuje się wyjątkowo ostro. Dlatego TK podzielił pogląd Rzecznika Praw Obywatelskich, iż gwarancje prawne ochrony interesu jednostki mają wyjątkowo duże znaczenie w prawie podatkowym i to zarówno w płaszczyźnie materialno-prawnej, jak i proceduralnej. Należy przeto wymagać, aby ustawodawstwo podatkowe dotyczące podatków płaconych w skali rocznej tworzone było nie tylko z respektowaniem zasady niedziałania prawa wstecz, lecz także przy zachowaniu stosownego vacatio legis w roku poprzedzającym rok podatkowy. Podatnicy powinni mieć bowiem czas na dostosowanie swoich decyzji do podatku, który będą musieli zapłacić w nadchodzącym roku podatkowym. Zaskakiwanie podatników zmianą podatku w trakcie trwania roku podatkowego jest niezgodne z zasadami wynikającymi z art. 1 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy przez Małą Konstytucję.

W tej sytuacji należało orzec jak w sentencji.

Inne orzeczenia