Uchwała SN z dnia 08.07.1994 sygn. II UZP 13/94

Sygrantura: II UZP 13/94
Wydane przez: Sąd najwyższy
Z dnia: 1994-07-08
Skład: Stefania Szymańska (autor uzasadnienia, sprawozdawca)

Uchwała z dnia 8 lipca 1994 r.

II UZP 13/94

Przewodniczšcy SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Stefania Szymańska (sprawozdawca), Maria Tyszel,

Sšd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana Trautsolta, w sprawie z

wniosku Doroty I. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P.

o rentę rodzinnš wypadkowš i jednorazowe odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 8 lipca 1994 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez

Sšd Apelacyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 9 lutego 1994 r., [...] do

rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.,

"Czy wypadek jakiemu uległ poborowy wezwany do stawienia się zgodnie z

art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 21.X.1967 r. o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz. U. z 1992 r., Nr 4, poz. 16) przed

komisjš lekarskš uważa się za wypadek w szczególnych okolicznoœciach okreœlony

w § 5 ust. 2 rozporzšdzenia Rady Ministrów z dnia 3.X.1975 r. w sprawie podstawy

wymiaru renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, œwiadczeń dla

pracowników, którzy ulegli wypadkom w szczególnych okolicznoœciach oraz œwiadczeń dla osób nie będšcych pracownikami (Dz. U. nr 33, poz. 179 z póœn.

zm.), względnie za wypadek w drodze do pracy lub z pracy w rozumieniu § 15 pkt 2

rozporzšdzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej oraz Ministra Zdrowia i Opieki

Społecznej z dnia 17.X.1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na

zdrowiu oraz wypłacania œwiadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w drodze do pracy i

z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz. U. nr 36, poz. 199 z póœn. zm.) ?"

p o d j š ł następujšcš uchwałę:

Członkom rodziny poborowego, wezwanego do stawienia się przed komisjš lekarskš (art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powsze

chnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej - jednolity tekst: Dz. U. z

1992 r., Nr 4, poz. 16), który uległ œmiertelnemu wypadkowi w drodze do siedziby tej komisji lub w drodze powrotnej, przysługujš œwiadczenia na zasadach i w trybie przewidzianym dla pracowników w przepisach o œwiad-

czeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Prawo do tych œwiadczeń ustala i œwiadczenia wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

U z a s a d n i e n i e

Przedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następujšcego stanu faktycznego:

Marcin I., urodzony w dniu 26 kwietnia 1971 r., zatrudniony w prywatnym

Zakładzie Murarsko-Betoniarskim w R. od dnia 11 czerwca 1990 r., otrzymał wezwanie do stawienia się na Komisję Poborowš w G. W. w dniu 13 marca 1991 r.

Po stawieniu się przed Komisjš, celem dostarczenia zdjęć udał się do domu motocyklem kolegi i w czasie drogi na prostym odcinku uderzył w tył przyczepy cišgniętej przez cišgnik, w wyniku czego podniósł œmierć na miejscu.

Wnioskodawczyni jako żona imieniem własnym oraz małoletniego syna Alana

I., urodzonego w dniu 23 wrzeœnia 1990 r., domaga się przyznania renty rodzinnej wypadkowej oraz jednorazowego odszkodowania.

Organ rentowy decyzjš z dnia 24 stycznia 1992 r. załatwił wniosek odmownie,

z tym uzasadnieniem, że wypadek œmiertelny, jakiemu uległ mšż wnioskodawczyni

nie jest wypadkiem przy pracy, jak również w drodze do pracy lub z pracy w

rozumieniu przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o œwiadczeniach z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr 30,

poz. 144 ze zm.).

Sšd Wojewódzki-Sšd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 1 czerwca 1993 r. zmienił zaskarżonš decyzję w ten sposób, że

"przyznał odwołujšcej na syna Alana I. rentę rodzinnš wypadkowš od dnia 14 marca

1991 r. oraz jednorazowe odszkodowanie z tytułu œmierci Marcina I. z powodu

wypadku przy pracy". Sšd Wojewódzki, powołujšc się na przepis art. 6 ust. 1 i 2

wyżej wymienionej ustawy, przyjšł, że Marcin I. uległ wypadkowi w czasie urlopu

okolicznoœciowego udzielonego mu w zwišzku z obowišzkiem stawienia się do poboru; wypadek zdarzył się więc w zwišzku z wykonywaniem "poleceń władz państwowych w drodze do komisji poborowej", tj. w czasie podróży służbowej w okolicznoœciach innych, niż wykonywanie zwykłych obowišzków pracowniczych;

majšcy zaœ na względzie, że Marcin I. nie był w chwili wypadku nietrzeœwy, ani że

nie udowodniono, by do wypadku doszło z jego wyłšcznej winy, dlatego członkowie

jego rodziny uprawnieni sš - zgodnie z art. 12 tej ustawy - do jednorazowego

odszkodowania, a zgodnie z art. 26 - do renty rodzinnej.

Natomiast zdaniem Sšdu Apelacyjnego w Poznaniu, nie ulega wštpliwoœci, że

wykonanie polecenia władz państwowych nie może być uznane za podróż służbowš

w rozumieniu art. 6 ust. 2 cytowanej wyżej ustawy. Sšd Apelacyjny podkreœlił, że

istotę podróży służbowej stanowi polecenie wyjazdu w zwišzku z wykonywaniem

pracy, co w sprawie w ogóle nie zachodzi. Dlatego Sšd Apelacyjny nie podzielił

stanowiska Sšdu Wojewódzkiego, iż œmiertelny wypadek, jakiemu uległ Marcin I. w

dniu 13 marca 1991 r. jest wypadkiem przy pracy. Sšd Apelacyjny wywiódł dalej, iż

Marcin I. wezwany na komisję poborowš również nie odbywał drogi w zwišzku z

pracš, gdyż za drogę do pracy lub z pracy w rozumieniu § 14 i 15 w/wym. rozporzšdzenia z dnia 17 paœdziernika 1975 r., pozostajšcš w zwišzki z pracš uważa

się między innymi, drogę do innego punktu w celu spełnienia powinnoœci pracowniczej, a więc łšczšcej się z interesem zakładu pracy, co również nie miało

miejsca i dlatego przedmiotowego zdarzenia nie można uznać za wypadek w drodze

do pracy lub z pracy w rozumieniu § 15 pkt 2 tegoż rozporzšdzenia.

Sšd Apelacyjny jednak podkreœlił, że Marcin I. w dniu zdarzenia wykonywał swój obowišzek obywatelski wynikajšcy z ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz. U. z

1992 r., Nr 4, poz. 16). Przepisy tej ustawy - wywiódł dalej Sšd Apelacyjny - nie

przewidujš dla mężczyzn przedpoborowych i poborowych w razie wypadku w drodze

do miejsca wezwania lub w drodze powrotnej oraz członków rodzin osób zmarłych

wskutek takiego wypadku œwiadczeń na zasadach i w trybie przewidzianym dla

pracowników w przepisach o œwiadczeniach na podstawie wymienionej wyżej ustawy

wypadkowej. Wypełnienie obowišzku obywatelskiego przez Marcina I. prowadziło w

konsekwencji do obrony Ojczyzny i dlatego - zdaniem Sšdu Apelacyjnego -wypadek, jakiemu uległ on w dniu 13 marca 1991 r. można uznać za wypadek w

szczególnych okolicznoœciach w rozumieniu § 5 ust. 2 powołanego wyżej rozporzšdzenia z dnia 9 paœdziernika 1975 r., skoro się zważy, że ustawodawca za

taki wypadek uznał, między innymi, wypadek przy chronieniu własnoœci społecznej

przed grożšcš jej szkodš. Wypadki osób wezwanych w celu wypełnienia obowišzku

obywatelskiego wynikajšcego z art. 27 ust. 1 w/wymienionej ustawy z dnia 21

listopada 1967 r. powinny być uznane jako wypadki w szczególnych okolicznoœciach

w rozumieniu § 5 ust. 2 w/wym. rozporzšdzenia, skoro przepisy tej ustawy nie

przewidujš œwiadczeń w razie wypadku zaistniałego w takich okolicznoœciach. Za

przyjęciem takiego poglšdu przemawiajš - zdaniem Sšdu Apelacyjnego -również

względy społeczne, moralne oraz zasada równoœci i praworzšdnoœci w demokratycznym Państwie. Sšd Apelacyjny jednak podnosi, że zajęcie takiego stanowiska byłoby wštpliwe przy założeniu, że wyliczenie wypadków zawarte w ust.

2 § 5 wyżej wymienionego rozporzšdzenia z dnia 3 paœdziernika 1975 r., z tytułu

których przysługujš œwiadczenia wymienione w ust. 1 tego przepisu, jest wyczerpujšce.

Sšd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W œwietle bezspornego stanu faktycznego sprawy należy podzielić stanowisko Sšdu Apelacyjnego, iż wypadek jakiemu uległ mšż wnioskodawczyni nie może być zakwalifikowany jako wypadek zaistniały w czasie podróży służbowej w rozumieniu art. 6 ust. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o œwiadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r.,

Nr 30, poz. 144 ze zm.), okreœlanej dalej jako "ustawa wypadkowa z 1975 r.".

Trafna jest argumentacja Sšdu Apelacyjnego, że istotę podróży służbowej stanowi polecenie wyjazdu w zwišzku z wykonywanš praca, co w przypadku męża wnioskodawczyni nie miało miejsca. W dniu wypadku udał się on bowiem w drogę w celu stawienia się przed komisję poborowš, co nie pozostawało w jakimkolwiek zwišzku z wykonywanš pracš w prywatnym zakładzie murarsko-betoniarskim. Udanie się męża wnioskodawczyni w drogę było spowodowane wyłšcznie polece

niem komisji poborowej do stawienia się w okreœlonym miejscu i w czasie przed tš komisjš.

Zasadne jest także stanowisko Sšdu Apelacyjnego, iż - z uwagi na stan faktyczny sprawy - brak jest podstawy do zakwalifikowania przedmiotowego zdarzenia jako wypadku w drodze do pracy lub z pracy w rozumieniu §§ 14 i 15 rozporzšdzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 paœdziernika 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania œwiadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz. U. Nr 36, poz. 199 ze zm.). Mšż wnioskodawczyni nie odbywał drogi z domu do pracy lub z pracy do domu, ani też nie udał się w drogę do innego miejsca w celu spełnienia czynnoœci

zwišzanych z pracš. Nie ma też podstawy do zrównania jego drogi do siedziby

komisji poborowej z drogš do miejsca lub z miejsca wykonywania zadań społecznych (§ 15 pkt 2).

Natomiast nie można podzielić sugestii Sšdu Apelacyjnego co do ewentual

nego zakwalifikowania wypadku, jakiemu uległ mšż wnioskodawczyni, jako wypadku

w szczególnych okolicznoœciach w rozumieniu § 5 ust. 2 rozporzšdzenia Rady

Ministrów z dnia 3 paœdziernika 1975 r. w sprawie [...] œwiadczeń dla pracowników,

którzy ulegli wypadkom w szczególnych okolicznoœciach, oraz œwiadczeń dla osób

nie będšcych pracownikami (Dz. U. Nr 33, poz. 182 ze zm.). Przepis § 5 wyżej

wymienionego rozporzšdzenia przewiduje œwiadczenie dla osób, które uległy wypadkowi w szczególnych okolicznoœciach, jednak w ust. 2 wymienia enumeratywnie wypadki, z tytułu których przysługujš œwiadczenia okreœlone w ust. 1.

Wyliczenie to jest wyczerpujšce, a ponieważ nie obejmuje ono wypadków poborowych w drodze do siedziby komisji poborowej lub w drodze powrotnej, nie ma

podstawy do zastosowania tego przepisu. Treœć pkt 2 ust. 2 § 5 wyżej wymie

nionego rozporzšdzenia (wypadek przy chronieniu własnoœci społecznej przed

grożšcš jej szkodš), na który to przepis powołał się Sšd Apelacyjny, jest jednozna

czna i nie daje podstawy do rozcišgnięcia tego przepisu na wypadki poborowych,

jakie mogš zaistnieć w drodze do komisji poborowej lub z powrotem do miejsca

zamieszkania.

2. Powyższe rozważania jednak nie przesšdzajš o tym, iż poborowy, który

uległ wypadkowi w drodze do siedziby komisji poborowej (lub w drodze powrotnej), a

w razie wypadku œmiertelnego uprawnieni członkowie jego rodziny, nie korzystajš z

ochrony ubezpieczeniowej w zakresie œwiadczeń wypadkowych. Podstawy do zajęcia korzystnego rozstrzygnięcia należy jednak poszukiwać w przepisach ustawy

z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej

Polskiej (jednolity tekst: Dz. U. z 1992 r., Nr 4, poz. 16ze zm.).

W myœl art. 1 tejże ustawy obrona Ojczyzny jest sprawš i obowišzkiem wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, zaœ zgodnie z art. 27 i art. 32

poborowi (mężczyœni, którzy w danym roku kalendarzowym kończš 19 lat), sš obowišzani stawić się przed komisjš poborowš w okreœlonym miejscu i czasie - pod

rygorem grzywny. Również w myœl art. 52 osoby podlegajšce powszechnemu obowišzkowi obrony sš obowišzane do osobistego stawienia się na wezwanie właœciwych organów w sprawach dotyczšcych tego obowišzku w terminie i miejscu

okreœlonym w wezwaniu oraz do poddania się badaniom lekarskim. Na poborowym

spoczywa więc obowišzek ustawowy stawienia się w wyznaczonym terminie i miejscu przed komisjš poborowš.

Ustawa o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oprócz

przepisów dotyczšcych zasadniczej służby wojskowej zawiera przepisy regulujšce

służbę w obronie cywilnej, służbę zastępczš, a także przepisy regulujšce obowišzek

œwiadczeń osobistych w czasie pokoju. W myœl art. 200 obowišzek œwiadczeń osobistych, polegajšcych na wykonywaniu różnego rodzaju prac doraœnych na rzecz

przygotowania obrony Państwa, może być nałożony na osoby posiadajšce obywatelstwo polskie, które ukończyły 16 lat, a nie przekroczyły 60 lat życia. Zgodnie

zaœ z art. 206 ust. 3 osobom takim, które doznały uszczerbku na zdrowiu wskutek

wypadku powstałego podczas lub w zwišzku z wykonywaniem œwiadczeń osobistych

albo w bezpoœredniej drodze do miejsca wykonywania tych œwiadczeń lub w drodze

powrotnej, oraz członkom rodzin osób zmarłych wskutek takiego wypadku, przysługujš œwiadczenia na zasadach i w trybie przewidzianym dla pracowników w

przepisach o œwiadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych z

tym, że prawo do œwiadczeń ustala i œwiadczenia wypłaca Zakład Ubezpieczeń

Społecznych. Odpowiednie œwiadczenia przewidziane sš także dla poborowych,

odbywajšcych służbę zastępczš (art. 197) lub służbę w obronie cywilnej (art. 162).

Ustawa o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej natomiast nie

przewiduje żadnych œwiadczeń wynikajšcych ze szkód poniesionych przez poborowych (członków ich rodzin) w razie wypadku zaistniałego w drodze do siedziby komisji poborowej lub w drodze powrotnej. Uzasadnione jest zatem stanowisko, że w tym zakresie mamy do czynienia z lukš w prawie. Nie ma bowiem

żadnych racjonalnych argumentów, ażeby przyjšć, iż prawodawca uznał, że takie

sytuacje sš prawnie obojętne i nie ma potrzeby ich prawnego unormowania. Dlatego

w celu usunięcia tej luki w drodze analogii należy odnieœć się do takiej normy

prawnej, która dotyczy najbardziej zbliżonego stanu faktycznego i która jest

najbardziej zbliżona z punktu widzenia celu dyspozycji prawnej (tzw. ratio legis).

Kierujšc się powyższymi przesłankami Sšd Najwyższy uważa, że najbardziej

zbliżonš normš prawnš jest art. 200 ustawy o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ osobiste stawiennictwo przed komisjš poboro-wš jest obowišzkiem wynikajšcym z ustawy i dotyczy osób, które nie sš żołnierzami,

ale których działanie zmierza do obrony Państwa. W konsekwencji - w drodze

analogii - należy zatem przyjšć, iż w stosunku do takich osób (członków rodziny) - w

razie szkód spowodowanych wypadkiem w drodze do siedziby komisji poborowej lub

w drodze powrotnej, należy stosować przepis art. 206 ust. 3 ustawy o powszechnym

obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej; oznacza to, iż takim osobom przysługujš œwiadczenia na zasadach i w trybie przewidzianym dla pracowników w

przepisach o œwiadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Jeżeli ustawodawca udziela ochrony osobom (członkom rodzin), które doznały szkody przy wykonywaniu doraœnych œwiadczeń na rzecz obronnoœci Państwa, to tym bardziej ochrona ta i stosowne œwiadczenia należš się poborowym

(członkom ich rodzin), którzy wezwani do stawienia się w miejscu siedziby komisji

poborowej, a więc do wypełnienia ustawowego obowišzku zwišzanego z obronš Państwa, doznali szkody wskutek wypadku, jakiemu ulegli w tej drodze.

Majšc powyższe na uwadze Sšd Najwyższy podjšł uchwałę o treœci przyto

czonej w sentencji.

Inne orzeczenia